evenwichts­economie
De
evenwichts­economie

Voor evenwicht in
economie, samenleving en milieu

DEGELIJKE ECONO­MISCHE BASIS

Vanzelfsprekende
beweging
richting
gelijkheid

Bij een eerder thema Groeiende ongelijkheid zal de economie afremmen is door te kijken naar de cijfers geconcludeerd dat de ongelijkheid groot is in de vrijemarkteconomieën en dat deze nog verder zal groeien.

Bij [1] wordt een zeer genuanceerd en compleet beeld gegeven over de groeiende ongelijkheid.
De genoemde klassieke argumenten voor grotere ongelijkheid - rijken zorgen voor werkgelegenheid en voor economische groei, het Ticle down effect - worden door veel economen niet meer steekhoudend genoemd. Het wordt echter aan de lezer zelf overgelaten om zijn conclusies te trekken. Bij Groeiende ongelijkheid zal de economie afremmen, paragraaf 5 wordt beargumenteerd dat het Ticle Down effect niet bestaat en het dus ook geen positief effect op de economie kan hebben.

De opkomst van het populisme in de Westerse wereld na 2016 is ook te wijten aan ongelijkheid. Het is inmiddels duidelijk dat ongelijkheid tot grote tegenstellingen en onrust leidt. En onrust is nooit goed voor een economie. Daarmee zijn de discussies over de wenselijkheid van ongelijkheid overbodig geworden.

In dit thema wordt wordt naar de mechanismen achter de cijfers gekeken. Het effect van ongelijkheid gezien door de ogen van de vier beeldbepalende onderzoekers passeren de revue. Het onderzoek van de laatste twee, Picket en Wilkinson is belangrijk voor de te verwachten gelijkheid in de evenwichts­economie:
In de laatste paragraaf zullen we zien dat het waarschijnlijk is dat de evenwichts­economie vanzelf zal evalueren naar een ongelijkheid die lager is dan de meest egalitaire samenlevingen zoals we die kenden in Zweden en Japan anno 2009.

1. Bijdrage van Stiglitz

Economen hebben lang betoogd dat groeiende ongelijkheid een bijproduct is van economische groei. Onder invloed van het werk van Stiglitz en Piketty is hierin een kentering teweeg gebracht.

De Amerikaanse econoom en Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz stelt onder andere in zijn boek The Price of Inequality (2012) dat deze redenering niet klopt. Inkomensongelijkheid leidt volgens hem juist tot lagere economische groei omdat er te weinig wordt geïnvesteerd in de belangrijkste motoren van de economie: infrastructuur, onderwijs en innovatie. De rijken besteden hun vermogen liever aan de groei van hun vermogen en de middenklasse en de armen verdienen te weinig om de economie te stimuleren. [2]


Stiglitz heeft nog andere bezwaren ingebracht tegen een grote inkomensongelijkheid. Zo ziet hij de groeiende ongelijkheid als belangrijke oorzaak van de economische crisis in 2008. Degenen onderaan de ladder wilden niet achterblijven bij het stijgende consumptieniveau van rijken bovenaande ladder, met uiteindelijk onhoudbare schulden als gevolg. Degenen bovenaan de ladder investeerden hun geld niet in de economie, maar trokken het geld eruit. De ingrediënten voor een economische crisis.

2. Bijdrage van Piketty

De Franse econoom Thomas Piketty wordt in 2014 bekend door zijn spraakmakend onderzoek over ongelijkheid weergegeven in zijn boek 'Kapitaal in de 21ste eeuw'. Hij concludeert dat de westerse economieën helemaal niet sneller groeien wanneer er meer ongelijkheid is. In de decennia na de Tweede Wereldoorlog groeiden de Amerikaanse en Europese economieën heel sterk terwijl de ongelijkheid veel kleiner was dan nu. Dit was een bloeiperiode met veel groei, niet in de laatste plaats door dankzij politieke keuzes.

Momenteel groeien onze economieën langzaam, terwijl de ongelijkheid historisch groot is. [3]


Zijn onderzoek heeft veel losgemaakt. In blogs zijn de soms wat ongenuanceerde argumenten van tegenstanders samen te vatten in het Ticle down effect - als de rijken het beter hebben dan is dat uiteindelijk ook goed voor de armen en ze moeten hun schouders er maar onder zetten.

Hoewel nogal wat economen kritiek hebben op zijn onderzoek zijn ze het meestal wel eens op een punt:
groeiende inkomensongelijkheid vormt in toenemende mate een serieus maatschappelijk probleem. [4] [5]
Doordat het probleem van ongelijkheid door Piketty op de agenda is gezet, groeit het bewustzijn hierover. [6]

3. Pickett en Wilkinson over de invloed van ongelijkheid op het maatschappelijk leven

De boeiende documentaire Gelijkheid van de documentaire serie Vrijheid, gelijkheid en broederschap [7] [8]
geeft de kijker inzicht waarom ongelijkheid vaak een zeer destructieve invloed op iemands leven heeft. Het laat de psychische en sociale effecten van ongelijkheid zien.

Kate Pickett en Richard Wilkinson die ook aan het woord komen hebben veel statistisch onderzoek naar ongelijkheid gedaan. De overzichtsgrafiek uit hun boek The Spirit Level uit 2009, is hieronder weergegeven. In de grafiek staat langs de horizontale as de mate van ongelijkheid in een land. En langs de verticale as staat een index die samengesteld is uit de allerlei indicatoren die aangeven hoe goed men kan leven in dat land.
Gekeken is bijvoorbeeld naar hoe lang men er gemiddeld leeft, de scores in het onderwijs, hoe groot de kinder sterfte is, enzovoorts. [9]


Deze grafiek en de vele andere grafieken uit het onderzoek tonen onomstotelijk aan dat in een meer egalitaire samenleving de levensomstandigheden voor iedereen beter zijn en dat daardoor de maatschappij in veel opzichten beter functioneert. Wilkenson licht dit in onderstaande lezing op een boeiende wijze toe.
How economic inequality harms societies | Richard Wilkinson

4. Kapitalistische democratieën kunnen de toename van ongelijkheid niet stoppen

Tijdens en na de tweede wereld oorlog werden torenhoge belastingen met name bij de rijken geheven. Alleen tijdens deze extreme omstandigheden waarbij het democratisch systeem niet of in een gespannen toestand functioneerde kon de de ongelijkheid zeer klein worden. Daarna is de ongelijkheid alleen maar toegenomen. [10]
Deze geringe ongelijkheid was volgens Piketty essentieel voor de de grote economische groei vlak na de tweede wereldoorlog.

Piketty voorspelt dat tegenwoordig ook in kapitalistische democratieën de ongelijkheid blijft toenemen. Ook ziet er naar uit dat populistische partijen en leiders die hun populariteit deels te danken hebben aan toenemende ongelijkheid. Deze ongelijkheid zal niet afnemen als ze aan de macht zijn. En Piketty wijst er ook op dat extreme ongelijkheid de democratie ondermijnt.
De conclusie die hieruit getrokken kan worden is dat kapitalistische democratieën in zwaar weer terecht kunnen komen.

De evenwichts­economie kent deze problemen niet. We zullen nu zien waarom de evenwichts­economie wel zal evalueren naar een zeer egalitaire samenleving.

5. In de evenwichts­economie zal ongelijkheid waarschijnlijk minder zijn dan in Zweden en Japan

Bij een eerder thema Groeiende ongelijkheid zal de economie afremmen is al geconcludeerd dat in de evenwichts­economie ongelijkheid veel minder zal zijn dan het in Nederland en België anno 2014 het geval is. Op basis van het onderzoek van Pickett en Wilkinson, zie paragraaf 3., is een vergaandere conclusie mogelijk, zoals we nu zullen zien.

Het onderzoek toont aan dat in meer egalitaire landen, zoals Zweden en Japan, het welbevinden van mensen groter is.
In de evenwichts­economie staat niet geld maar het welbevinden van de burger en de gemeenschap centraal. En lokale gemeenschappen in de evenwichts­economie hebben de mogelijkheid om hierin autonoom sturend op te treden.
Als de bevindingen van Pickett en Wilkinson kloppen dan zullen de zelfsturende gemeenschappen in de evenwichts­economie dus vanzelf richting egalitaire samenleving bewegen. Zij leren hierbij van elkaar. En omdat zij zelfsturend zijn kunnen ze hierin verder gaan dan de meest egalitaire landen Zweden en Japan ten tijde van het onderzoek van Pickett en Wilkinson. Want ook in deze landen neemt de ongelijkheid toe door de werking van de vrije­markt­economie.

Referenties

EconomieDocu met een special uit 2014 over ongelijkheid
Lezing van Joseph Stiglitz: Rewriting the rules of the market economy
Korte samenvatting en interview met Thomas Piketty
De rijken worden rijker. Klopt dat wel?
Hoezo is de ongelijkheid in Nederland groot?
Acht rijksten bezitten evenveel als armste helft wereldbevolking
documentaire Gelijkheid op vara site.
documentaire Gelijkheid op npodic site..
Grafieken bij het onderzoek van Pickett en Wilkinson.
Wie iets aan ongelijkheid wil doen, kan niet om dit ontnuchterende inzicht heen
[1]
De webpagina EconomieDocu bevat diverse reportages en animaties die een goed beeld geven van ongelijkheid in Nederland en in de Westerse wereld.
EconomieDocu uit 2014 over ongelijkheid
[2] Joseph Stiglitz on rewriting the rules of the market economy
[3] Al onze theorieën over het kapitalisme weerlegd in één grafiek
Thomas Piketty on Capitalism, Corbyn and why Zuckerberg is getting it wrong - BBC Newsnight
[4] De rijken worden rijker. Klopt dat wel?
[5] Hoezo is de ongelijkheid in Nederland groot?
[6] Groeiende segregatie in Europese steden door inkomensongelijkheid.
Rapport Oxfam Novib: 8 dringende vragen over extreme ongelijkheid
Nieuwsitem bij rapport Oxfam Novib: Acht rijksten bezitten evenveel als armste helft wereldbevolking
[7] Kies de documentaire Gelijkheid in de documentaire-drieluik 'Vrijheid, gelijkheid, broederschap' op vara site
[8] Alternatieve site: Kiezen voor Gelijkheid in de documentaire-drieluik 'Vrijheid, gelijkheid, broederschap' op npodoc site.
[9] Andere onderzoeken die een deel van het door Pickett en Wilkinson onderzochte, veel later opnieuw onderzoeken bevestigen het beeld.
2018 County Health Rankings Key Findings Report

De in de documentaire Gelijkheid en in bovenstaande TED talk getoonde grafieken van Pickett en Wilkinson zijn te vinden bij The Spirit Level
[10] Wie iets aan ongelijkheid wil doen, kan niet om dit ontnuchterende inzicht heen

De invloedrijke econoom Branko Milanovic die zich veel met ongelijkheid heeft bezig gehouden komt tot de conclusie dat wereldwijd de ongelijkheid wel is afgenomen: Met de opkomst van een Aziatische middenklasse, met name in China, is de ongelijkheid op wereldschaal afgenomen. Binnen de rijke landen is de ongelijkheid echter wel toegenomen.
Milanovic komt in zijn boek 'Wereldwijde ongelijkheid' uit 2017 tot de conclusie dat de ongelijkheid zal toenemen en dat dat tot serieuze problemen zal leiden.
Recentie van 'Wereldwijde ongelijkheid' uit 2017 van Branko Milanovic